Virus cúm là một trong những loại virus phổ biến và nguy hiểm nhất, có khả năng lây lan rộng rãi và biến đổi nhanh chóng. Mỗi năm, hàng triệu người mắc bệnh cúm, gây gánh nặng lớn cho y tế và nền kinh tế. Vậy tại sao virus cúm có thể biến chủng nhanh và khó kiểm soát?
Virus cúm và lịch sử đại dịch cúm Tây Ban Nha
Hơn 100 năm trước, vào một buổi sáng tháng 3 tại Kansas, một người lính đã đến bệnh xá với các triệu chứng như sốt, đau cơ và đau họng. Chưa đầy nửa ngày sau, hàng chục người khác cũng xuất hiện với tình trạng tương tự. Họ đã mắc phải căn bệnh sau này được gọi là cúm Tây Ban Nha.
Chỉ trong vài tháng, virus cúm này đã lây nhiễm cho khoảng một phần ba dân số toàn cầu, dẫn đến cái chết của ước tính khoảng 100 triệu người. Các chuyên gia cảnh báo rằng, một đại dịch tương tự có thể xảy ra lần nữa. Quy mô của đại dịch cúm 1918-1919 là chưa từng có tiền lệ, nhưng nhiều nhà nghiên cứu tin rằng tình trạng bùng phát của virus cúm trong tương lai là điều không thể tránh khỏi.
Virus cúm có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng cho người bệnh.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm, cúm gây tử vong cho khoảng 650.000 người ngay cả khi không có đại dịch. Khoảng một phần ba số ca nhiễm không có triệu chứng, trong khi 3 đến 5 triệu trường hợp cúm nặng mỗi năm vẫn là gánh nặng kinh tế lớn đối với xã hội.
Vì sao virus cúm luôn biến đổi nhanh?
Sự khác biệt của virus cúm so với các loại virus khác
Theo giáo sư Jonathan Ball, chuyên gia virus học phân tử tại Đại học Nottingham, cúm A là điển hình của sự tiến hóa nhanh chóng. Không giống các virus khác, cúm có nhiều phân loại phụ như H1N1 và H3N2. Các chủng này liên tục xuất hiện biến thể mới, khiến vaccine cúm cần được cập nhật hàng năm.
Vaccine hoạt động bằng cách giúp cơ thể tạo ra kháng thể chống lại virus. Tuy nhiên, do cúm liên tục biến đổi, hệ thống miễn dịch có thể không kịp thích ứng với chủng mới.
Virus cúm liên tục biến đổi, tránh né hệ miễn dịch của người.
Hai hiện tượng chính khiến virus cúm biến chủng
Trôi dạt kháng nguyên: chiến lược biến đổi phổ biến nhất của virus cúm
Chiến lược biến đổi chủ yếu của virus cúm là “trôi dạt kháng nguyên” – những thay đổi di truyền nhỏ xảy ra trong quá trình virus nhân lên, khiến chúng hơi khác biệt so với các mùa cúm trước đó. Những thay đổi này thường xảy ra ở các protein bề mặt virus, đặc biệt là HA (hemagglutinin) và NA (neuraminidase).
Mặc dù những thay đổi này nhỏ và thường tạo ra các biến thể có quan hệ gần gũi với nhau, sự tích lũy của chúng theo thời gian sẽ dần làm giảm khả năng liên kết của kháng thể với virus. Kết quả là, miễn dịch tự nhiên hoặc miễn dịch từ vaccine trở nên kém hiệu quả hơn.
Hiện tượng trôi dạt kháng nguyên là lý do chính khiến:
- Con người có thể bị cúm nhiều lần trong đời
- Vaccine cúm cần được cập nhật hàng năm
- Vắc-xin sử dụng ở Bắc bán cầu và Nam bán cầu có thể khác nhau
Dịch chuyển kháng nguyên: nguyên nhân gây ra đại dịch cúm
Kỹ thuật biến đổi thứ hai, hiếm gặp hơn nhưng nguy hiểm hơn nhiều, là “dịch chuyển kháng nguyên”. Đây chính là nguyên nhân chính dẫn đến các đại dịch cúm chết người xảy ra sau mỗi vài năm hoặc vài thập kỷ.
Dịch chuyển kháng nguyên xảy ra khi:
- Các biến chủng phụ của virus cúm A trao đổi vật liệu di truyền với nhau
- Virus cúm động vật và virus cúm người trao đổi gene
Trong vòng 100 năm qua, thế giới đã ghi nhận năm đại dịch cúm lớn: cúm Tây Ban Nha, cúm châu Á năm 1957, cúm Hong Kong năm 1968, dịch cúm lợn năm 2009 và gần đây nhất là Covid-19.
Hai hiện tượng chính góp phần vào sự biến chủng của virus cúm là “trôi dạt kháng nguyên” và “dịch chuyển kháng nguyên”.
Tại sao virus cúm khó kiểm soát hơn các bệnh khác?
Môi trường sống tự nhiên của virus cúm
Không giống như bệnh đậu mùa, bại liệt hoặc sởi, virus cúm có môi trường sống tự nhiên rộng lớn. Virus cúm khu trú trong cơ thể nhiều loài chim, từ đó có khả năng vượt qua rào cản về loài, nhảy sang các động vật gần gũi với con người như lợn và ngựa một cách tương đối dễ dàng.
Như Tiến sĩ David Evans, nhà virus học tại Đại học St Andrews (Scotland) giải thích: “Đậu mùa, bại liệt hoặc sởi không sở hữu ‘kho chứa’ từ động vật. Vì chúng chỉ lây lan trong quần thể người, chúng ta có thể loại trừ dễ dàng bằng vaccine.”
Khả năng nhảy vượt loài
Sự tồn tại của virus cúm trong nhiều loài động vật tạo điều kiện cho hiện tượng tái tổ hợp gene giữa các chủng virus từ các loài khác nhau. Điều này làm tăng khả năng xuất hiện những biến thể mới, có khả năng lây truyền từ động vật sang người và sau đó từ người sang người.
Nguy cơ đại dịch cúm trong tương lai
Dự báo từ các chuyên gia
Theo chuyên gia cúm Wendy Barclay từ Đại học Hoàng gia London, nguy cơ đại dịch cúm trong tương lai vẫn hiện hữu. Mức độ nguy hiểm và số ca tử vong sẽ phụ thuộc vào phân nhóm virus cụ thể và cách nó tiến hóa.
Các yếu tố khiến nguy cơ đại dịch cúm vẫn cao bao gồm:
- Khả năng biến đổi nhanh của virus cúm
- Sự tồn tại của virus trong nhiều loài động vật
- Mối liên hệ chặt chẽ giữa con người và động vật
- Sự di chuyển toàn cầu ngày càng tăng
Bài học từ đại dịch Covid-19
Đại dịch Covid-19 đã cho thấy thế giới vẫn chưa hoàn toàn sẵn sàng đối phó với các đại dịch quy mô lớn. Mặc dù Covid-19 không phải do virus cúm gây ra, nhưng nó đã cho chúng ta những bài học quý giá về cách chuẩn bị và ứng phó với các đại dịch trong tương lai, bao gồm cả những đại dịch có thể do virus cúm gây ra.
Phòng ngừa và kiểm soát virus cúm
Tầm quan trọng của vaccine cúm theo mùa
Mặc dù virus cúm liên tục biến đổi, vaccine cúm theo mùa vẫn là biện pháp phòng ngừa hiệu quả. Các nhà khoa học thường xuyên theo dõi các chủng virus cúm đang lưu hành để cập nhật công thức vaccine hàng năm, nhằm cung cấp sự bảo vệ tốt nhất có thể.
Tăng cường đề kháng và bảo vệ hô hấp vòm họng
Ngoài việc tiêm vaccine, việc tăng cường hệ miễn dịch và bảo vệ đường hô hấp là biện pháp quan trọng để phòng ngừa nhiễm virus cúm. Đặc biệt, vùng vòm họng là nơi virus cúm thường xâm nhập đầu tiên và định cư, tạo cơ sở cho sự phát triển và lây lan của bệnh.
Một giải pháp hiệu quả được nhiều chuyên gia y tế khuyên dùng là sử dụng keo ong xanh – một loại “kháng sinh tự nhiên” chứa các hợp chất Artepillin C, Flavonoid, Phenolic… với đặc tính kháng khuẩn, kháng virus và chống viêm mạnh mẽ.
Keo ong xanh có tác dụng tạo một lớp màng bảo vệ tại vòm họng, ngăn chặn virus cúm bám dính và xâm nhập vào tế bào niêm mạc. Đồng thời, nhờ khả năng ức chế sự tăng sinh của virus cúm, keo ong xanh còn hỗ trợ giảm nhanh các triệu chứng ho, viêm họng, đau họng, sốt….
Nghiên cứu vaccine cúm phổ quát
Một trong những mục tiêu lớn của các nhà khoa học là phát triển vaccine cúm phổ quát – loại vaccine có thể bảo vệ chống lại nhiều chủng virus cúm khác nhau, kể cả những chủng mới xuất hiện. Điều này có thể giúp ngăn chặn các đại dịch trong tương lai.
Giám sát toàn cầu
Hệ thống giám sát toàn cầu đóng vai trò quan trọng trong việc phát hiện sớm các chủng virus cúm mới. Việc phát hiện sớm các chủng mới có thể giúp các quốc gia chuẩn bị tốt hơn và triển khai các biện pháp kiểm soát kịp thời.
Keo ong xanh Tracybee với thành phần từ keo ong xanh Brazil có tác dụng kháng khuẩn, kháng viêm và ức chế sự tăng sinh của virus cúm hiệu quả.
Virus cúm, với khả năng biến chủng nhanh chóng thông qua các cơ chế trôi dạt và dịch chuyển kháng nguyên, vẫn là mối đe dọa sức khỏe toàn cầu đáng kể. Sự tồn tại của virus trong nhiều loài động vật và khả năng vượt rào cản loài làm tăng nguy cơ xuất hiện các đại dịch mới.
Mặc dù khoa học đã tiến bộ vượt bậc, chúng ta vẫn cần duy trì cảnh giác và tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu, phát triển vaccine và hệ thống giám sát để bảo vệ nhân loại khỏi mối đe dọa dai dẳng này. Bài học từ đại dịch Cúm Tây Ban Nha và gần đây hơn là Covid-19 nhắc nhở chúng ta về tầm quan trọng của việc chuẩn bị sẵn sàng trước các đại dịch tiềm tàng.
Bên cạnh đó, các biện pháp bảo vệ cá nhân như tăng cường đề kháng và bảo vệ vòm họng bằng các sản phẩm tự nhiên như keo ong xanh Tracybee cũng đóng vai trò quan trọng trong việc xây dựng tuyến phòng thủ đa lớp trước sự tấn công của virus cúm. Kết hợp giữa các chiến lược phòng ngừa toàn cầu và cá nhân là chìa khóa để kiểm soát hiệu quả mối đe dọa từ virus cúm trong tương lai.
